Azerbaycan, eski çağlardan itibaren farklı medeniyetlerin, kültürlerin ve dinî inançların kesiştiği önemli coğrafi bölgelerden biri olmuştur. Ülkenin zengin tarihî ve kültürel mirasında dinî mimari eserler, özellikle camiler önemli bir yere sahiptir. Bu yapılar yalnızca ibadet mekânları olarak değil, aynı zamanda halkın tarihî hafızasını, mimari geleneklerini, sanatkârlık becerilerini ve toplumsal yaşamını yansıtan önemli kültür varlıkları olarak değerlendirilmektedir.
İslam dininin VII. yüzyıldan itibaren Azerbaycan'da yayılmasıyla ülkenin çeşitli bölgelerinde camiler inşa edilmeye başlanmış, zamanla kendine özgü mimari üsluplar ortaya çıkmıştır. Özellikle Orta Çağ'da Azerbaycan topraklarında hüküm süren devletler, bunların arasında Şirvanşahlar Devleti döneminde dinî mimari önemli bir gelişme göstermiştir. Bu dönemde inşa edilen camilerde taş oyma sanatı, kitabe yazıcılığı, mimari kompozisyon ve yapı teknikleri yüksek bir ustalık düzeyiyle öne çıkmıştır.
Bakü'nün en eski yerleşim yerlerinden biri olan Balahanı kasabası da bu tür tarihî ve mimari eserler bakımından zengindir. Kasabada bulunan Hacı Şehla Camii, XIV. yüzyıl Azerbaycan dinî mimarisinin dikkat çekici örneklerinden biri kabul edilmektedir. Cami; inşa tarihi, üzerinde bulunan epigrafik yazıtlar, mimarının adının günümüze kadar korunmuş olması ve 1918 olaylarıyla bağlantılı tarihî hafızası bakımından özel bir öneme sahiptir.
Hacı Şehla Camii, 1385–1386 yıllarında Şirvanşahlar Devleti'nin hâkimiyeti döneminde, Balahanı kasabasındaki mezarlık alanında, yüksek bir tepe üzerine inşa edilmiştir. Yapının inşasıyla ilgili en önemli tarihî bilgiler, giriş kapısının üzerinde bulunan kitabede korunmuştur.
Kitabede yapının Hacı Şehla bin Şakir bin Mustafa Köşki'nin isteği üzerine inşa edildiği belirtilmektedir. Yazıtta hicrî 787 yılı kaydedilmiştir. Bu tarih, miladi takvime göre 1385–1386 yıllarına karşılık gelmektedir. Söz konusu kitabe, caminin inşa tarihinin belirlenmesi açısından önemli bir birincil kaynak niteliğindedir.
Eserin mimari ve tarihî açıdan dikkat çeken bir diğer özelliği ise yapımında görev alan ustanın adının da kitabe aracılığıyla günümüze ulaşmış olmasıdır. Giriş kapısının sol tarafında bulunan kitabede yapının Üstat Arif bin Üstat Musa Cibali tarafından inşa edildiği belirtilmektedir.
Orta Çağ Azerbaycan mimari eserlerinde yapıyı yaptıran kişinin ve mimarın adlarının kitabelerde yer alması, dönemin inşaat kültürünün, sanatkârlık geleneklerinin ve mimari faaliyetlerinin araştırılması açısından büyük önem taşımaktadır. Hacı Şehla Camii'nde hem baninin hem de mimarın adının korunmuş olması, eserin bilimsel ve tarihî değerini daha da artırmaktadır.
Caminin kitabelerinde yapının cami yerine imaret olarak adlandırılması da ilgi çekici bir husustur. Bu terim, Orta Çağ'ın yapı ve mimari geleneklerinde farklı işlevlere sahip yapıların adlandırılmasında kullanılmıştır. Dolayısıyla eser üzerindeki yazıtlar yalnızca yapının inşa tarihini değil, aynı zamanda dönemin terminolojisini ve mimari kültürünü incelemek açısından da önemli bilgiler sunmaktadır.
Hacı Şehla Camii, giriş portalı ve iç ibadet mekânından oluşan bir mimari düzene sahiptir. Yapının bulunduğu konum, mezarlık alanı içerisinde ve yüksek bir tepe üzerine inşa edilmiş olması, eserin hem dinî hem de mekânsal açıdan taşıdığı önemi göstermektedir.
Caminin mimarisinde taş malzemenin kullanımı, giriş bölümünün kompozisyonu ve kitabelerin yerleştirilmesi, Orta Çağ Azerbaycan mimarisinin karakteristik özelliklerini yansıtmaktadır. Özellikle giriş portalında bulunan kitabeler, yapının sanatsal düzenlemesinin önemli unsurları arasında yer almaktadır.
Anıtın mimari değerini artıran temel özelliklerden biri, inşa edildiği dönemin sanatkârlık geleneklerini yansıtmasıdır. Taş üzerine işlenmiş kitabeler, mimarın adının belirtilmesi ve yapının konstrüktif özellikleri, XIV. yüzyılda Şirvan bölgesinde mevcut olan mimari uygulamaların araştırılması açısından önemli materyaller sunmaktadır.
Hacı Şehla Camii, Balahanı kasabasının tarihî mimari dokusunun oluşumunda önemli rol oynayan eserlerden biridir. Caminin bulunduğu mezarlık alanı da dinî yaşam ile defin kültürünün karşılıklı ilişkisini gösteren tarihî bir mekân olarak dikkat çekmektedir.
Hacı Şehla Camii'nin tarihinde önemli bir yere sahip olan olaylardan biri, Mart 1918'de Azerbaycan'da Ermeni silahlı birlikleri tarafından gerçekleştirilen katliamlarla bağlantılıdır. Söz konusu dönemde Bakü şehri ve çevresindeki yerleşim yerlerinin yanı sıra Balahanı kasabası da silahlı saldırılara ve şiddet olaylarına maruz kalmıştır.
Tarihî bilgilere göre Balahanı sakinleri, saldırılar sırasında kendilerini ve yerleşim yerlerini korumak amacıyla caminin bulunduğu tepede siperler kazmış ve burayı savunma mevzisi olarak kullanmışlardır. Bu olayların ardından caminin bulunduğu tepe, yerel halk arasında zamanla “Senger” (Siper) adıyla anılmaya başlanmıştır.
Böylece Hacı Şehla Camii, yalnızca dinî ve mimari bir eser değil, aynı zamanda XX. yüzyılın başlarında Azerbaycan halkının maruz kaldığı trajik olayların izlerini taşıyan tarihî bir mekân olarak da önem kazanmıştır.
Anıtın duvarlarında 1918 olayları sırasında meydana gelen çatışmalardan kalan kurşun izlerinin günümüze kadar korunmuş olması, eserin tarihî hafıza açısından taşıdığı değeri daha da artırmaktadır. Bu izler, geçmişte yaşanan olayların maddi kanıtları olmanın yanı sıra tarihî gerçeklerin gelecek nesillere aktarılması bakımından da önemlidir.
1920 yılında Azerbaycan'ın Sovyet Rusyası tarafından işgal edilmesinin ardından ülkede dinî faaliyetlere yönelik kısıtlamalar giderek artırılmıştır. Sovyet yönetiminin ateist ideolojisi doğrultusunda camilerin, kiliselerin ve diğer dinî ibadet mekânlarının faaliyetlerine müdahale edilmiş, birçok dinî yapı kapatılmış veya farklı amaçlarla kullanılmaya başlanmıştır.
1928 yılından itibaren Azerbaycan'da dine karşı mücadele daha sistemli bir nitelik kazanmıştır. Aynı yılın Aralık ayında Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin kararları doğrultusunda bazı dinî yapıların kulüp, kültür ve eğitim kurumları olarak kullanılmasına imkân sağlanmıştır.
Hacı Şehla Camii de bu süreçten etkilenmiştir. Caminin dinî faaliyetlerine son verilmesi ve uzun süre kullanılmadan kalması, yapının fiziksel durumunun kötüleşmesine ve zaman içerisinde tahribata uğramasına neden olmuştur.
Genel olarak Sovyet yönetimi yıllarında dinî eserlerin bir kısmının kapatılması ve bakımsız bırakılması, Azerbaycan'ın tarihî ve mimari mirasına ciddi zarar vermiştir. Hacı Şehla Camii'nin yaşadığı süreç de o dönemde ülkenin dinî ve kültürel mirasının karşı karşıya kaldığı zorlukları yansıtmaktadır.
Azerbaycan'ın devlet bağımsızlığını yeniden kazanmasının ardından tarihî ve kültürel mirasın korunması, devlet politikasının önemli yönlerinden biri hâline gelmiştir. Bu kapsamda ülke genelindeki tarihî ve mimari eserlerin envanterinin çıkarılması, devlet koruması altına alınması, muhafazası ve restorasyonu yönünde önemli çalışmalar gerçekleştirilmiştir.
Hacı Şehla Camii de bu süreç kapsamında devlet korumasına alınmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulunun 2 Ağustos 2001 tarihli ve 132 sayılı kararıyla eser, ülke önemi taşıyan taşınmaz tarih ve kültür anıtları listesine dâhil edilmiştir.
Caminin korunması yönünde gerçekleştirilen önemli çalışmalardan biri, 2017 yılında yapılan restorasyon faaliyetleri olmuştur. Balahanı kasabasında yaşayan hayırseverlerin maddi desteğiyle gerçekleştirilen onarım ve restorasyon çalışmaları, Kültür Bakanlığı bünyesindeki Kültürel Mirasın Korunması, Geliştirilmesi ve Restorasyonu Devlet Hizmetinin denetimi altında uzmanlar tarafından yürütülmüştür.
Restorasyon sürecinin dikkat çeken yönlerinden biri, yapının duvarlarında 1918 olayları sırasında meydana gelen kurşun izlerinin korunması olmuştur. Bu yaklaşım, eserin yalnızca mimari görünümünün yenilenmesine değil, aynı zamanda tarihî hafızasının muhafaza edilmesine de hizmet etmiştir.
Sonuç olarak, 2017 yılında gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları Hacı Şehla Camii'nin gelecek nesillere aktarılması açısından önemli bir adım olmuştur. XIV. yüzyıldan günümüze ulaşan bu eser, Azerbaycan'ın dinî mimari mirasının yanı sıra tarihî hafızasının da değerli örneklerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.