Bakü’nün tarihî merkezini oluşturan İçerişehir, farklı dönemlere ait mimari ve kültürel mirasın bir arada yaşadığı önemli bir tarihî mekândır.
Bakü’nün tarihî merkezini oluşturan İçerişehir, farklı dönemlere ait mimari ve kültürel mirasın bir arada yaşadığı önemli bir tarihî mekândır. Bu alandaki yapılar arasında Aşur Camii, geçmişi, mimari özellikleri ve arkeolojik buluntuları bakımından özel bir yere sahiptir. Halk arasında “Lezgi Camii” adıyla da bilinen yapı, yüzyıllar boyunca Bakü’nün değişen şehir hayatına tanıklık etmiştir.
Aşur Camii, İçerişehir’de Kız Kalesi ile Sınıkkala Camii arasında yer almaktadır. Yapının kitabesinde 567 Hicri, yani 1169 yılında Ustad Necef Aşur ibn İbrahim tarafından inşa edildiği belirtilmektedir. Bu tarih, caminin Bakü’nün Orta Çağ şehir tarihindeki önemli yapılarından biri olduğunu göstermektedir.
Ancak Aşur Camii’nin tarihi yalnızca XII. yüzyılda başlamamaktadır. Yapının bulunduğu alanda daha eski dönemlere ait mimari izlerin bulunması, bu bölgenin caminin inşasından çok önce de kullanıldığını ortaya koymaktadır.
1970 yılında gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sırasında yapının güney tarafında arkeolojik kazılar yapılmıştır. Kazılar sonucunda iki yarım daire biçimli kemer ve bunların arkasında kubbeli bir mekân ortaya çıkarılmıştır. Günümüzde bu bölüm, caminin altında bulunan daha eski mimari katmanlardan biri olarak değerlendirilmektedir.
Söz konusu kalıntıların Sasani dönemine ait olabileceği düşünülmüş ve burada bir ateşgede bulunmuş olabileceği ileri sürülmüştür. Bunun kesinleşmiş bir bilgi değil, arkeolojik bulgulara dayanan bir görüş olduğu özellikle belirtilmelidir. Buna rağmen bu keşif, Aşur Camii’nin bulunduğu alanın çok daha eski bir geçmişe sahip olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
Ortaya çıkarılan mekân uzunlamasına bir plana sahip olup tonozla örtülüdür. İçerisinde iki yarım daire biçimli kemerli açıklığın bulunması, yapının mimari özellikleri hakkında önemli bilgiler vermektedir. Böylece caminin altında ve çevresinde farklı dönemlerin izlerini taşıyan bir yapı kompleksinin bulunduğu anlaşılmaktadır.
Aşur Camii’nin günümüzdeki ana gövdesi dikdörtgen prizma biçimindedir. Yapının kuzeydoğu tarafında bulunan küçük, sivri kemerli giriş doğrudan ibadet salonuna açılmaktadır. Yaklaşık 55 metrekarelik salon uzunlamasına planlanmış ve geniş bir sivri tonozla örtülmüştür.
Mekânın ortasında bulunan kemer, ibadet salonunun bütünlüğünü bozmadan iç alanı görsel olarak iki bölüme ayırmaktadır. Bu düzenleme, küçük bir yapı içerisinde daha geniş ve dengeli bir iç mekân algısı oluşturmaktadır.
Caminin en değerli mimari ayrıntılarından biri taş mihraptır. Bitkisel ve geometrik motiflerle süslenen mihrapta özellikle mukarnas bezemeler dikkat çekmektedir. Bu süslemeler, XII. yüzyıl taş işçiliğinin estetik özelliklerini yansıtan önemli örneklerden biridir.
Yapıda iki mihrap bulunmaktadır. Eski mihrap daha zengin süslemelere sahiptir. XX. yüzyılın başlarında ise Bakü’de yaşayan bir kişi tarafından yapının güneybatı köşesine ikinci bir mihrap eklenmiştir. Bu değişiklik, caminin sonraki dönemlerde de aktif şekilde kullanıldığını göstermektedir.
Caminin dış cephesi ilk bakışta sade görünmektedir. Fakat duvarlardaki taş işçiliği, yapının geçirdiği tarihî değişimleri açıkça ortaya koymaktadır.
Alt bölümde büyük ve özenle yontulmuş taş bloklar kullanılmıştır. Üst kısımlarda ise daha küçük ve düzenli taşlarla karşılaşılır. Duvar örgüsündeki bu farklılık, yapının çeşitli bölümlerinin farklı dönemlerde inşa edildiğini veya yenilendiğini düşündürmektedir.
Güney cephede basit bir kornişin üzerinde kitabe niteliğinde bir taş levha bulunmaktadır. Kufi yazısıyla “Allah” kelimesinin işlendiği bu levha, yapının dinî kimliğini vurgulayan önemli ayrıntılardan biridir.
Caminin güney duvarındaki mihrap, İçerişehir’in tarihî ticaret güzergâhlarından birine bakan cephede yer almaktadır. Bu konum, ibadet mekânının şehrin gündelik hayatından ayrı olmadığını da göstermektedir.
İçerişehir’in önemli özelliklerinden biri, eğimli bir arazi üzerinde kurulmuş olmasıdır. Bu nedenle buradaki tarihî yapılarda çevrenin doğal yapısına uyarlanmış çeşitli mimari çözümlere rastlanmaktadır.
Aşur Camii de bu özelliği bünyesinde barındırmaktadır. Yapının alt kısmında küçük bir bodrum bölümü, bunun üzerinde ise ibadet salonu bulunmaktadır. İki seviyeli bu yapı, arazinin eğimli yapısından etkin biçimde yararlanılmasına imkân sağlamıştır.
Bu mimari yaklaşım, İçerişehir’in diğer eski yapılarında da görülmektedir. Dolayısıyla Aşur Camii’nin kuruluşu yalnızca dinî işleve değil, aynı zamanda şehrin fiziksel özelliklerine de uyarlanmıştır.
Aşur Camii’nin “Lezgi Camii” adıyla tanınması, XIX. yüzyılın sonları ve XX. yüzyılın başlarındaki Bakü’nün sosyal ve ekonomik hayatıyla bağlantılıdır.
Petrol sanayisinin hızla gelişmesi, şehrin nüfusunun artmasına ve farklı bölgelerden insanların Bakü’ye gelmesine yol açmıştır. Bu dönemde Dağıstan’dan gelen işçiler de şehir hayatında önemli bir yer edinmiştir.
Dağıstanlıların bir bölümü uzun süre bu camide ibadet etmiş ve zamanla yapı halk arasında “Lezgi Camii” olarak anılmaya başlamıştır. Böylece caminin tarihî adı olan Aşur Camii’nin yanında, toplumun gündelik kullanımından doğan ikinci bir isim de yaygınlaşmıştır.
Bu adlandırma, İçerişehir’deki tarihî yapıların yalnızca mimari geçmişini değil, aynı zamanda şehrin sosyal tarihini de yansıttığını göstermektedir.
Aşur Camii’nin önemi, yalnızca eski bir ibadet yapısı olmasından kaynaklanmamaktadır. Yapının mimarisinde farklı dönemlerin izleri, bulunduğu alandaki arkeolojik kalıntılar ve zaman içerisinde kazandığı sosyal kimlik bir arada görülmektedir.
XII. yüzyıla ait kitabesi, yapının kuruluş tarihini belirleyen temel kaynaklardan biridir. Arkeolojik kazılar ise bu alanda daha eski yapıların varlığına işaret etmektedir. Sonraki dönemlerde gerçekleştirilen değişiklikler, özellikle ikinci mihrabın eklenmesi, caminin uzun süre kullanıldığını göstermektedir.
Bu özellikler Aşur Camii’ni Bakü’nün şehir tarihini anlamak açısından değerli bir kaynak hâline getirmektedir. Burada dinî mimari, şehircilik, taş işçiliği ve sosyal tarih birbirleriyle bağlantılı biçimde görülmektedir.
Günümüzde Aşur Camii, İçerişehir’in tarihî görünümünü tamamlayan önemli yapılardan biridir. Onun sade dış görünümünün arkasında yaklaşık sekiz yüzyıllık bir tarih, farklı mimari katmanlar ve Bakü’nün sosyal hayatına dair izler bulunmaktadır.
Tarihî yapılar, geçmişten günümüze uzanan kültürel hafızanın en önemli taşıyıcılarıdır. Bu yapılar yalnızca geçmiş dönemlerin mimari özelliklerini yansıtmakla kalmaz, aynı zamanda toplumların yaşam biçimini, inançlarını, sosyal ilişkilerini ve şehir kültürünü de gelecek nesillere aktarır. Bu nedenle tarihî mirasın korunması, yalnızca eski yapıların muhafaza edilmesi değil, geçmiş ile günümüz arasındaki bağın yaşatılması anlamına gelir.
Bakü ve özellikle İçerişehir, farklı dönemlerden kalan bu mirasın bir arada görülebildiği önemli tarihî merkezlerden biridir. Buradaki yapılar, şehrin yüzyıllar boyunca geçirdiği değişimleri ve farklı kültürel katmanların birbiriyle nasıl bütünleştiğini ortaya koymaktadır.
Günümüzde tarihî mirasa gösterilen ilgi, bu değerlerin yalnızca korunmasına değil, aynı zamanda bilimsel olarak araştırılmasına, tanıtılmasına ve gelecek nesillere aktarılmasına da hizmet etmektedir. Bu bakımdan her tarihî eser, geçmişin sessiz tanığı olmakla birlikte, günümüz insanına kendi tarihini daha yakından tanıma ve kültürel mirasın değerini anlama fırsatı sunmaktadır.