Tarih, insanlığın geçmişini, onun maddi ve manevi mirasını inceleyen temel bir bilim dalıdır.
Bu bilimin en önemli alanlarından biri olan arkeoloji ise yazılı kaynakların bulunmadığı ya da sınırlı olduğu dönemleri maddi kültür örnekleri — yerleşim yerleri, kaleler, kurganlar, nekropoller, günlük yaşam eşyaları ve diğer artefaktlar aracılığıyla araştırır. Arkeoloji yalnızca geçmişi incelemek değil, aynı zamanda milli kimliğin, kültürel hafızanın ve tarihi mirasın korunmasına hizmet eden stratejik bir bilim alanıdır.
Azerbaycan arkeoloji bilimi zengin geleneklere sahiptir. Bu alanın oluşumunda ve gelişiminde birçok seçkin erkek bilim insanının önemli rolü olmuştur. Uzun yıllar arkeoloji daha çok erkek araştırmacıların faaliyetleriyle anılsa da zamanla kadın araştırmacılar da bu bilim dalında söz sahibi olmaya başlamışlardır. Kadın arkeologlar hem zorlu kazı ve ekspedisyon koşullarında hem de temel bilimsel araştırmalarda büyük azim ve profesyonellik sergileyerek Azerbaycan arkeolojisinin gelişimine önemli katkılar sağlamışlardır.
Bu bilim insanları arasında Tükezban Goyushova özel bir yere sahiptir. Kendisi arkeolog, tarih alanında felsefe doktoru, doçent ve ANAS Arkeoloji ve Antropoloji Enstitüsü “Orta ve Son Tunç Çağı Arkeolojisi” bölümünün baş araştırmacısıdır. Azerbaycan’ın Batı bölgesinin, özellikle Gedebey rayonunun arkeolojik anıtları, eski nekropolleri ve siklopik tip yerleşimleri — kale yapıları — üzerine yaptığı çalışmalarla tanınmaktadır.
Tükezban Goyushova, 6 Aralık 1972'de Bakü'de doğdu. Ortaöğretimini tamamladıktan sonra Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanat Üniversitesi "Kültür ve Eğitim Çalışmaları" fakültesinde yükseköğrenim gördü. 1995 yılından beri ANAS Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü'nün Yeni Yapı Alanlarında Arkeolojik Araştırmalar Bölümü'nde baş laboratuvar asistanı olarak çalışmaktadır. 2000 yılında küçük araştırmacı, 2001 yılında araştırmacı, 2012 yılında kıdemli araştırmacı görevlerine atanmıştır. 2014 yılından itibaren ise “Orta ve Son Tunç Çağı Arkeolojisi” bölümünde baş araştırmacı olarak faaliyet göstermektedir. 2010 yılında “Azerbaycan’ın Tunç Kemerleri” konulu tezini savunarak tarih alanında felsefe doktoru unvanını almıştır. 2019 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti Ali Attestasyon Komisyonu tarafından doçentlik unvanına layık görülmüştür. Kendisi 50’den fazla bilimsel makalenin, yaklaşık 15 bilimsel raporun, yurt dışında yayımlanmış 10 bilimsel çalışmanın ve ayrıca “Azerbaycan’ın Tunç Kemerleri” adlı monografinin yazarıdır. 2008 yılından bu yana Gedebey Arkeolojik Ekspedisyonu’na başkanlık etmekte olup, son 35 yılda Azerbaycan’da tek kadın ekspedisyon lideri olarak tanınmaktadır. Özellikle Gedebey bölgesinde siklopik yapılar — kale tipi yerleşimler (Geç Tunç–Erken Demir Çağı’na ait yerleşim alanları) — ve eski nekropollerde arkeolojik araştırmalar yürütmüştür.
Tükezban Goyushova’nın temel araştırma alanı Azerbaycan’ın Tunç Çağı arkeolojisidir. Özellikle bu döneme ait uygulamalı sanatın kadim köklerinin ve bu sanatın en belirgin örneklerinden biri olan üzeri tasvirli tunç kemerlerin incelenmesi yönünde önemli bilimsel çalışmalar yürütmüştür.
T. Goyushova, Gedebey’in “Leşker” ve “Govdu” kale yerleşimlerinde geniş çaplı arkeolojik kazılar gerçekleştirmiştir. Gedebey’de mevcut yaklaşık 80 siklopik yapıdan, İshaq Caferzade tarafından “Delme Kale” olarak kayda alınan anıt, Tükezban Goyushova tarafından “Leşker Kale” adıyla bilim dünyasına kazandırılmıştır.
Tükezban Goyushova, Hocalı-Gedebey arkeolojik kültürünün en iyi araştırmacılarından biri olarak kabul edilir. Gedebey bölgesindeki Daryurd taş kutu mezarları, Leshkar ve Govdu kale yerleşimleri ile bu kültürün incelenmesinde önemli bir yere sahip olan "Koroglu Kalesi" ve "Kız Kalesi" adlı ortaçağ kalelerinin ilk araştırmacısıdır.
2022 yılında Azerbaycan tarihinde ilk kez Gedebey rayonunun Qalakent köyünde bulunan Koroğlu Kalesi’nde ve Söyüdlü köyüne 7–8 km mesafede yer alan Kız Kalesi’nde arkeolojik kazılar yürütmüştür. Ermenistan sınırında bulunan Şınıx ve Göyelli köylerinde MÖ XIV–VIII. yüzyıllara tarihlenen eski anıtların ortaya çıkarılmasında da önemli rol oynamıştır. Hörüktaş ve Axçaçıxan olarak adlandırılan anıtlar Geç Tunç Çağı’na ait siklopik yapılardır.
Kazılar sırasında elde edilen binlerce artefakt bilimsel incelemelerden sonra Gedebey Tarih ve Yerel Kültür Müzesi’ne teslim edilmiş, böylece müzenin bilimsel fonu önemli ölçüde zenginleştirilmiştir.
T. Goyushova, 1997–1998 yıllarında Bakı–Supsa neft kəməri’nin inşası sırasında boru hattının geçtiği bölgelerde yürütülen arkeolojik araştırmalara aktif olarak katılmıştır. 2000 yılından itibaren Nahçıvan, Şemkir, Tovuz, Gedebey, Ağstafa, Goranboy ve diğer bölgelerde faaliyet gösteren arkeolojik ekspedisyonlarda görev almıştır.
2001 yılında İlyas Babayev’in başkanlığındaki Azerbaycan–Amerikan uluslararası arkeoloji ekspedisyonuna katılmıştır. 2007 ve 2014 yıllarında ise Fransa Milli Elmi Araşdırmalar Mərkəzi uzmanlarını bir araya getiren ve Gedebey ile Ağstafa rayonlarında faaliyet gösteren uluslararası ekspedisyonlarda yer almıştır.
Hâlen Prof. H. Ceferov’un danışmanlığında “Küçük Kafkasya’nın göçebe hayvancı nüfusunun maddi ve manevi kültürü” konulu doktora tez çalışmasını sürdürmektedir.
Tükezban Goyushova, bilimsel faaliyetlerine başladığı günden itibaren dünyanın çeşitli ülkelerinde düzenlenen uluslararası bilimsel konferanslarda bildiriler sunarak Azerbaycan’ı başarıyla temsil etmiştir. 2002 yılında Tiflis’te düzenlenen “Kafkasya’nın Arkeolojisi ve Etnolojisi” uluslararası konferansında “Güney Kafkasya’nın Tunç Kemerlerinin Araştırma Tarihi” başlıklı bildiri sunmuştur. 15 Aralık 2005 tarihinde Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası’nda gerçekleştirilen “Kafkasya’nın Arkeolojisi, Etnolojisi ve Folkloru” konulu uluslararası konferansta ise “Mingəçevir’den Bulunmuş Tunç Süslemeli Kemer” başlıklı tebliğ ile yer almıştır.
2011 yılında Almatı’da düzenlenen “Bağımsızlık Döneminde Kazakistan Arkeolojisi: Sonuçlar ve Perspektifler” konulu uluslararası konferansta “Gedebey bölgesinin Arkeolojik Anıtları (2008–2010 Yılları Kazıları Işığında)” başlıklı sunum yapmıştır.
2012 yılında Gebele’de düzenlenen “Azerbaycan’ın Kadim Şehir Kültürü Dünya Urbanizasyonu Bağlamında” uluslararası konferansında “Gedebey Rayonundaki Siklopik Yapılarda Yapılan Son Araştırmalar” konulu bildiri sunmuştur.
10–14 Kasım 2013 tarihlerinde gerçekleştirilen “Bağımsızlık Yıllarında Azerbaycan Arkeoloji ve Etnografya Bilimleri” başlıklı uluslararası konferansta “Gedebey Rayonunun Arkeolojik Anıtlarının Araştırma Tarihi ve Bölgede Yapılan Son Çalışmalar” konulu tebliğ ile katılmıştır.
22 Eylül 2015 tarihinde Qazax’ta düzenlenen “Azerbaycan Multikültüralizmi ve Kafkasya Arnavutluğu (Udiler)” uluslararası konferansında “Kafkasya Arnavutluğu ve Arkeolojik Kazılar” başlıklı sunum yapmıştır.
25–27 Nisan 2016 tarihlerinde Moskova’da, Maria Nikolayevna Pogrebova’nın 90. anısına ithaf edilen “Geç Tunç–Erken Demir Çağı’nda Güney Kafkasya ve Bozkır” uluslararası konferansında “Gedebey’den Bulunmuş Bir Tunç Kemer Hakkında” başlıklı bildiri sunmuştur. 28 Kasım 2016'da Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi'nin ana binasında düzenlenen "Karabağ'ın Arkeolojik Mirası" konulu uluslararası konferansa katıldı. 17–19 Mayıs 2022 tarihlerinde Ağdam rayonunun Quzanlı kasabasında düzenlenen V Uluslararası “Hemze Nigari” Sempozyumu’nda “Gedebey’in Orta Çağ Arkeolojik Anıtları” konulu bildiri sunmuştur. Ayrıca, 16-18 Mayıs 2025 tarihlerinde, Karabağ Üniversitesi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanatlar Üniversitesi ve Azerbaycan Turizm ve İşletme Üniversitesi'nin ilgili fakültelerinin ortaklaşa düzenlediği "Kültürel Miras ve Türk Mirası" temalı VI. Uluslararası Seyahat ve Turizm Dinamikleri Konferansı'na katıldı.
Sonuç olarak, Tükezban Goyushova yürüttüğü arkeolojik kazılar, bilimsel araştırmalar ve uluslararası akademik faaliyetleriyle Azerbaycan arkeoloji bilimine önemli katkılar sağlamıştır. Kadın arkeolog olarak ekspedisyonlara liderlik etmesi, ülkesini uluslararası bilim camiasında başarıyla temsil etmesi ve genç araştırmacılar için örnek teşkil etmesi, çalışmalarının değerini daha da artırmaktadır.
Onun bilimsel mirası, arkeolojinin yalnızca geçmişi incelemek değil, aynı zamanda gelecek nesiller için tarihsel hafızayı koruma misyonu taşıdığını göstermektedir. Faaliyetleri, Azerbaycan kadınının bilim alanında elde ettiği başarıların parlak örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.
