Zengin bilimsel geleneklere sahip olan bu alan, farklı tarihî dönemlerde Azerbaycanlı bilim insanlarının, doktorların ve tabiplerin faaliyetleriyle daha da gelişmiştir. Orta çağlardan itibaren ülkede hem Doğu tıbbı hem de halk hekimliği geniş bir şekilde uygulanmış, tıp bilimi hem teorik hem de pratik açıdan önemli başarılar elde etmiştir. Orta çağ Azerbaycan tabipleri yalnızca tedavi yöntemlerini açıklamakla yetinmemiş, aynı zamanda anatomi, farmakoloji, hijyen ve cerrahi konularında değerli eserler ortaya koymuşlardır. Bu dönemin ünlü alimleri – Abdülkadir Marağayi, Mehsati Gencevi, Baxarlı tabipler, Nasirüddin Tusi gibi simalar hem tıbbi gözlemleri hem de bilimsel genellemeleriyle Doğu tıp kültürünün gelişimine ciddi katkılar sağlamışlardır. Halk hekimliğinde ise bitkisel ilaçlar, şifalı otlar ve çiçekler, ayrıca mineralli sular, tuz mağaraları ve doğal çamur volkanları yaygın olarak kullanılmaktaydı. Azerbaycan’ın zengin biyolojik çeşitliliği ve doğal-coğrafi imkânları, halk hekimliğinin şekillenmesi için elverişli bir ortam yaratmıştır.
Yeni döneme geçiş, özellikle 19. yüzyıl, Azerbaycan tıp tarihi için modernleşme aşaması olmuştur. Bu dönemde Avrupa tıp biliminin başarıları ülkeye girmeye başlamış, Kafkasya’nın çeşitli bölgelerinde hastaneler, sağlık memurları okulları, eczaneler ve doğum evleri kurulmuştur. Tıbbi yardımın örgütlenmesi, hijyen kültürünün yayılması ve nitelikli tıbbi personelin yetiştirilmesi gibi alanlarda ciddi adımlar atılmıştır. İşte bu aşama, Azerbaycan’da modern sağlık sisteminin temelini oluşturmuştur. 19. yüzyılın sonu – 20. yüzyılın başları, Azerbaycan tıp tarihinde özel bir öneme sahip dönemi oluşturur. Aydınlanma hareketinin güçlenmesiyle bilime ve eğitime büyük önem veriliyor, yeni düşünceli Azerbaycanlı gençler Rusya İmparatorluğu’nun ileri üniversitelerinde tıp eğitimi almaya başlıyorlardı. Amaç hem ulusal hekim kadrolarının yetiştirilmesi hem de ülkede modern tıbbi hizmetin kurulmasıydı.
O dönemde Azerbaycanlı öğrenciler en çok Harkov, Moskova, Saint-Petersburg, Kazan ve Odessa gibi büyük bilimsel ve klinik merkezlere gönderiliyordu. Burada dönemin ileri tıbbi teorilerini, cerrahi ve terapötik teknikleri, ayrıca laboratuvar tanı yöntemlerindeki yenilikleri öğreniyorlardı. Rusya’nın büyük kliniklerinde edinilen bilgi ve deneyim, sonradan Azerbaycan’da tıp sisteminin modernleşmesinde önemli bir rol oynuyordu. Bu doktorlar yalnızca uzman olarak çalışmıyor, aynı zamanda aydın, organizatör ve öğretmen olarak da tıbbın gelişimine yeni bir soluk getiriyorlardı.
Bu dönemde yetişen önde gelen tıp kişilikleri arasında kadın-doğum uzmanı, profesör Mustafa Mahmud oğlu Hacıkasımov özel bir yere sahiptir. O, Azerbaycan sağlık tarihinde obstetri-ginekoloji hizmetinin bilimsel temellere dayalı olarak organize edilmesi, geliştirilmesi ve yerel kadroların yetiştirilmesi alanında öncü simalardan biri olmuştur. 20. yüzyılın başlarında cumhuriyette bu alanda yalnızca altı uzman çalışıyordu ve onların arasında Azerbaycanlı tek doktor Mustafa Hacıkasımov’du. Bu durum, onun hizmetlerinin önemini daha da artırmaktadır.
Hacıkasımov, Rusya’nın ileri tıp merkezlerinde eğitim almış, geniş klinik deneyim kazanmış ve daha sonra Azerbaycan’a dönerek doğum ve jinekoloji alanında ilk örgütsel çalışmaları gerçekleştirmiştir. O, yeni tıbbi yöntemlerin uygulanmasına, sağlık ve hijyen kurallarının yaygınlaştırılmasına ve kadın sağlığının korunmasına yönelik aydınlanma faaliyetlerine özel önem vermiştir. Hacıkasımov ayrıca gelecek nesil doktorların yetiştirilmesinde önemli bir rol oynamış, Azerbaycan tıp biliminin şekillenmesinde bilimsel ve pedagojik çalışmalar yapmıştır.
Böylece, Azerbaycan tıp tarihi çok katmanlı bir gelişim süreci geçirerek halk hekimliğinden modern bilimsel tıp sistemine kadar büyük bir evrim yaşamıştır. Bu gelişimde Mustafa Hacıkasımov gibi fedakâr ve ilerici doktorların rolü son derece önemli olmuştur.
O, 12 Haziran 1883’te Gence kazasının Poylu köyünde doğmuştur. 1904 yılında Tiflis 1. Erkek Lisesi’ni bitirdikten sonra Harkov Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne girmiş ve ünlü hayırsever Hacı Zeynalabdin Tağıyev’in bursuyla yüksek öğrenim görmüştür. 1910 yılında üniversiteyi başarıyla tamamlayarak doktor unvanı almış ve daha sonra fakültenin kadın-doğum (obstetri-jinekoloji) kliniğinde çalışmalarına devam etmiştir.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Hacıkasımov, Harkov Tıp Cemiyeti’nin şehir hastanesinde baş ordinatör olarak çalışmış, daha sonra askeri hastanede baş doktor görevini yürütmüştür. Profesör B.G. Prjevalski’nin verdiği bilgiye göre, 1914–1916 yıllarında yüzlerce yaralı ve hastaya tıbbi yardım sağlamış ve yüksek mesleki başarısıyla öne çıkmıştır.
Savaştan sonra Bakü’ye dönen M. Hacıkasımov, 1919–1938 yılları arasında Azizbeyov adına hastanenin jinekoloji bölümünün başkanı olarak görev yapmıştır. Aynı zamanda doğum uzmanlığı kurslarına liderlik etmiş ve 1927–1938 yılları arasında Bakü’deki doğumevinin müdürü olmuştur. Onun yönetimi döneminde hastanenin yatak kapasitesi 24’ten 400’e yükselmiş ve 1938 yılına kadar 6000’den fazla operasyon gerçekleştirilmiştir.
Onun girişimiyle hastane, Azerbaycan Tıp Üniversitesi’nin klinik üssü haline gelmiş ve yüzlerce genç doktorun yetişmesinde önemli bir rol oynamıştır. Hacıkasımov ayrıca üniversitenin kadın-doğum (obstetri-jinekoloji) kliniğinde ders vermiş ve bilimsel çalışmalar yapmıştır.
Mustafa Hacıkasımov yalnızca Azerbaycan’da değil, eski SSCB coğrafyasında da tanınmış bir uzmandı. 1931 yılında Berlin’de yayımlanan tıp dergilerinden birinde onun bilimsel makalesi yayınlanmıştır. Uzun yıllar Azerbaycan SSR Yüksek Sovyeti’nin milletvekili olmuş ve halk arasında büyük saygı kazanmıştır.
Müze arşivlerinde saklanan belgeler ve kendisine yazılan mektuplar, profesörün hem öğrencileri hem de meslektaşları tarafından yüksek takdir gördüğünü göstermektedir. Tanınmış hekim Odenov’un mektubunda, onun Azerbaycan halkına eşsiz hizmetler sunduğu vurgulanmakta ve profesörün uzun bir ömürle onurlandırılması dileği ifade edilmektedir.
Profesör M. Hacıkasımov, Azerbaycan SSR’nin Onurlu Hekimi ve Onurlu Bilim İnsanları unvanlarıyla ödüllendirilmiş, “Lenin” ve “Şeref Nişanı” madalyaları ile taltif edilmiştir. Adı, uzun yıllar görev yaptığı 1 No’lu doğumevine verilmiş ve çalışmaları, ülke sağlık hizmetlerinin gelişiminde önemli bir aşama olarak kaydedilmiştir. 27 Ocak 1969’da Bakü’de vefat eden Mustafa Hacıkasımov, Azerbaycan’ın ilk ulusal kadın-doğum uzmanlarından biri ve bilime ile sağlık hizmetlerinin gelişimine hizmet etmiş önde gelen aydınlardan biridir.
Binlerce doktor onun liderliğinde meslek öğrenmiş, binlerce insan ise onun emeğinin ürünü olarak sağlıklı bir hayata kavuşmuştur. Onun adı, bugün de Azerbaycan tıp tarihinde fedakârlık, mesleki uzmanlık ve vatandaşlık örneği olarak yaşamaktadır. O dönemin ardından tıp alanı büyük bir gelişim süreci yaşamış, çeşitli uzmanlık dallarında yüzlerce yüksek vasıflı uzman yetişmiştir. Modern tıbbın tüm alanlarında – cerrahi, terapi, pediatri, onkoloji, kardiyoloji, reanimasyon, mikrobiyoloji, biyoteknoloji ve diğer dallarda – Azerbaycan doktorlarının başarıları, ülke sağlık sisteminin gelişim seviyesini yansıtmaktadır. 20.yüzyılın ortalarından itibaren tıp personeli yetiştirme daha sistemli bir nitelik kazanmıştır. Azerbaycan Devlet Tıp Enstitüsü’nün (günümüz Azerbaycan Tıp Üniversitesi) kurulmasıyla tıp eğitimi bilimsel temellere dayanan modern bir döneme adım atmıştır. Bu kurumda oluşan profesör ve öğretim kadrosu, hem klinik tıbbın hem de tıp biliminin gelişimine güçlü katkılar sağlamış ve yerli uzmanların yetişmesini hızlandırmıştır. Takip eden on yıllarda araştırma enstitüleri ve uzmanlaşmış klinik merkezlerin açılması, tıbbın çeşitli alanlarının bilimsel ve uygulamalı gelişimini daha da genişletmiştir.
Bağımsızlık döneminde Azerbaycan sağlık hizmetleri tamamen yeni bir aşamaya girmiştir. Tıbbi cihazların yenilenmesi, modern hastanelerin inşası, uluslararası sağlık standartlarının uygulanması, personelin yurt dışında eğitim kurslarına gönderilmesi, yeni tıbbi teknolojilerin ve yenilikçi tedavi protokollerinin uygulanması sağlık sisteminin kalitesini önemli ölçüde artırmıştır. Aynı zamanda devlet düzeyinde yürütülen sağlık programları – anne ve çocuk sağlığının korunması, bulaşıcı hastalıklarla mücadele, onkolojik hizmetlerin genişletilmesi, transplantasyonun gelişimi ve diğer alanlar – tıbbın modern seviyeye ulaşmasına önemli bir ivme kazandırmıştır.
Günümüzde Azerbaycan’da tıbbın birçok alanı, bölgesel ve uluslararası ölçekte rekabet edebilir seviyeye ulaşmıştır. Özellikle kalp-damar cerrahisi, travmatoloji-ortopedi, üreme sağlığı, nörocerrahi, laboratuvar tanı ve onkolojik hizmetlerde büyük başarılar elde edilmiştir. Genç doktorların yurt dışında deneyim kazanması, uluslararası bilimsel konferanslarda sunum yapması ve birçok yeniliği ülkeye getirmesi, tıbbın sürekli gelişimini sağlamaktadır.
Tüm bu başarılar, zaman açısından ondan çok uzakta olsalar da, Mustafa Hacıkasımov gibi ilk nesil öncü doktorların oluşturduğu sağlam temeller üzerine inşa edilmiştir. Onların fedakârlıkla yarattığı bilimsel ve mesleki gelenekler, bugün de Azerbaycan sağlık hizmetlerinin gelişim konseptinde kendini göstermektedir. Bu büyük şahsiyetlerin hizmetleri, tıbbın yalnızca bir bilim olmadığını; aynı zamanda yüksek bir ahlak, insan sevgisi ve topluma hizmet misyonu olduğunu göstermektedir.